Улаанбаатарт орон сууц худалдан авахдаа анхаарах зүйлс

Монгол Улсад орон сууцны захиалга нэрээр үйлдэгдэх залилангийн гэмт хэрэг сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй өсөж байна. 2019 онд 168 хэрэг бүртгэгдэж байсан бол 2025 онд энэ тоо 1000 давж, нийт хохирол 216 тэрбум төгрөгт хүрчээ. Зөвхөн 2025 онд л гэхэд 104.3 тэрбум төгрөгийн хохирол бүртгэгдсэн нь өмнөх жилүүдээс хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Энэ нөхцөл байдалтай холбогдуулан Газрын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл болон Эд хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэлийн тухай хуульд өөрчлөлт хийхээр бэлтгэж байна. Шинэ зохицуулалтаар баригдаж дуусаагүй орон сууцны нэгж бүрийг хаягжуулж бүртгэх бөгөөд нэгж тус бүр дээр хувийн хэрэг нээн мэдээллийг ил тод болгох юм. Ингэснээр иргэд худалдан авахаасаа өмнө тухайн байрны мэдээллийг шалгах боломжтой болох бөгөөд барилгын бүртгэл, газрын мэдээлэл, хаягжилтын уялдаа сайжирч, өмчлөх эрхийн баталгаа бэхжих юм.

Иргэд ихэвчлэн дараах нөхцөлд орон сууцны залилангийн хохирогч болдог: барилгын компани урьдчилгаа захиалга авч, барилгын ажил зогсох; байр бүрэн дуусаагүй эсвэл баригдахгүй байх; төлбөрөө бүрэн төлсөн ч өмчлөх эрхийн гэрчилгээ гарч өгөхгүй удаашрах; нэг байрны эрхийг хэд хэдэн хүнд давхардуулан зарах; түрээсийн байр ашиглан бусдад дамжуулан зарах, түрээслэх. Сүүлийн 6 жилийн хугацаанд ийм төрлийн 2365 хэрэг бүртгэгдэж, 4000 гаруй иргэн хохирсон байна.

Төрөөс иргэдийг хамгаалах зорилгоор хэд хэдэн цахим системийг нэвтрүүлсэн ч эдгээр нь энгийн хэрэглэгчдэд ойлгомж муутай, хайлт хийхэд хүндрэлтэй хэвээр байна. Тухайлбал, ebarilga.ub.gov.mn, gazar.gov.mn, shilen.gov.mn зэрэг системүүд нь байгууллагын нэр эсвэл регистрээр хайлт хийх боломжтой бөгөөд иргэдэд хүндрэл учруулдаг.

Орон сууц худалдан авахдаа дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй. Нэгд, өмчлөх эрхийг улсын бүртгэлд бүртгүүлж, гэрчилгээ гарсны дараа баталгаажуулна. Хоёрт, барилгын зөвшөөрөл, газрын эрхийг шалгаж, барилгын компани тухайн газарт барилга барих эрхтэй эсэхийг баталгаажуулна. Гуравт, цахим системүүдээр дамжуулан байр, газар, компанийн мэдээллийг шалгаж, компанийн найдвартай байдлыг судлах шаардлагатай. Дөрөвт, гэрчилгээ, лавлагааг албан ёсны сувгаар баталгаажуулж, хуурамч бичиг баримтаас сэргийлнэ. Тавд, түрээсийн байр ашиглан дамжуулан зарах, түрээслэх залилангаас болгоомжлох хэрэгтэй. Зургаад, өөрийн орон сууцыг барьцаанд тавьж, өндөр хүүтэй зээл авч ашиг олох оролдлогоос зайлсхийх шаардлагатай.

Мөн “бараг бэлэн болсон”, “удахгүй ашиглалтад орно” гэсэн аман ярианд итгэхгүй байх, барилгын явц, дотоод дэд бүтцийг нарийвчлан шалгах, бүх мөнгийг урьдчилж төлөхөөс зайлсхийж шаталсан төлбөр хийх, шахалт дарамтанд автахгүй байхыг зөвлөж байна.

Орон сууцны залилан нь хувь хүний асуудал төдийгүй эрх зүйн зохицуулалт, төрийн хяналт, мэдээллийн ил тод байдлаас шууд хамааралтай нийгмийн томоохон асуудал юм. Хууль эрх зүйн шинэчлэл хийгдэж байгаа ч иргэн бүр өөрөө мэдээлэлтэй, хянуур байх нь хамгийн найдвартай хамгаалалт хэвээр байна. Иймд орон сууц худалдан авахдаа баталгаатай мэдээлэлд тулгуурлан шийдвэр гаргах нь эрсдэлээс хамгаалах чухал алхам юм.