Монголын уламжлалт цаглабар ба зурхайн ухаан
Монголчууд Чингис хааны үеэс эхлэн Цагийн Хүрдэний одон зурхайг хэрэглэсээр ирсэн түүхтэй.
Түүхийн шинжлэх ухааны доктор Урианхай Лхасрангийн Тэрбишийн өгүүлснээр, Монголын эрдэмтэн Сүмбэ хамба Ишбалжир 1747 онд “Зурхайн гол төгс буянт шинэ зурхай эх, хөвгүүн судар” хэмээх номыг зохиосон бөгөөд энэ ном нь Төвдийн пүг, цүр ёсыг үндэслэн, Монголын өргөн уудам газар нутгийн хуваарьт тохирсон шинэ зурхайн ёсыг боловсруулсан байна.
Энэхүү шинэ зурхай нь гараг эрхсийн хөдөлгөөн, байршлыг өндөр нарийвчлалтайгаар тооцож, орчин үеийн одон зурхайн аргуудтай дүйцэхүйц дүнтэй гэж үздэг.
Монголд Бурханы шашин дэлгэрэхийн зэрэгцээ хүрээ, хийдүүдэд Зурхай дацангууд байгуулагдаж, Цагийн Хүрдэний номлол, одон зурхайн ухааныг заан сургаж байв. Зурхайн дацангууд жил бүр лит буюу цаг тооллын бичгийг гаргаж, хийдийн лам нарт тараадаг уламжлал тогтжээ.
Монголын зурхайн мэргэд цаглабар зохиож, шашин номын үйл ажиллагаагаа түүнд түшиглэн явуулж, ард олонд зурхайн үйлчилгээг үзүүлдэг байв.
Монгол цаглабар нь тухайн жилийн эзэн гараг, одны байрлал, жилийн шинж, сар бүрийн эзэн гараг, оддын байрлал, наран, саран хиртэлтийн хугацаа, газрын эзэд, лусын гүйлт, өдөр тутмын гараг, билгийн өдөр, саран од, наран од, барилдлага, өдрийн оргил тал, махбодын барилдлага, хүний насны элдэв хэмнэл зэрэг олон үзүүлэлтийг нарийвчлан тусгадаг.
Сарны хөдөлгөөнийг үндэслэн сарын төгсгөл (битүүн) ба сарын дунд (сар тэргэл) өдрүүдийг голлон авч, өдрүүдийг таслах, давхарлах аргачлалыг хэрэглэдэг.
Илүү сарыг гаргахдаа нарны 76 жил нь сарны 940 сартай ойролцоогоор тэнцдэг үзэл баримтлалыг ашиглаж, Монгол, Төвдийн одон зурхайн ёс нь саран эрхэсийн хөдөлгөөнд тулгуурлан илүү сарыг тооцдог байна.
Монгол цаглабарын гол бичгийн хэл нь төвд хэл байсан бөгөөд баруун монголчууд өөрсдийн монгол бичгээр цаглабар гаргаж байжээ.
Өнгөрсөн зууны 30-аад оноос социалист нийгмийн үед Монгол зурхайн цаглабарыг албан ёсоор хааснаас хойш уламжлал тасарсан ч, сүүлийн 30 гаруй жилд шинээр боловсруулсан цаглабарууд гарч, зарим хийдүүд цаглабар гаргаж эхэлсэн байна.
Жишээ нь, XVII жарны “Сүрээр дарагч” гал морин жилд зурхайн шүнгүүдэд зуд, турхангүй, өвчин эмгэггүй, амгалан жил болохыг тэмдэглэсэн бөгөөд жилд эзэн гараг, оддын байрлал, жилийн шинж зэрэг олон үзүүлэлтийг нарийвчлан тайлбарласан байна.
“Шороон үхэр” жилийн шинжийг мэргэжлийн зураачаар дүрслэн, ард олон шүтэн бишрэх ёс уламжлагдсан бөгөөд энэ жилийн “Шороон үхэр” нь тодорхой өнгө, дүрслэлтэйгээр зурдаг байна.
Монгол зурхайн ухаанд жилийн үрийг “Цасан чихрийн амт” мэт жилийн үр гэж нэрлэдэг бөгөөд хур, үр тариа, өвс, сэрүүн, чийг, салхи, арвидал, хомсдол, хямрал зэрэг үзүүлэлтийг тоон утгаар илэрхийлдэг.
Энэхүү цаглабар нь Монгол орны уламжлалт соёл, одон зурхайн ухааныг нэгтгэн боловсруулсан бөгөөд одоогийн одон зурхайн судалгаатай нийцдэг онцлогтой юм.